PROBLEMATYKA    WYZNANIOWA

 

 

     Szlachcic Orawy Jerzy Thurzo był luterańskiego wyznania i pragnął , ażeby wszyscy poddani na Orawie byli luteranami . Olbrzymią siłą szerzył protestantyzm na Orawie . Podczas budowania osad szlachcic zezwalał na budowę kościoła , lecz surowo zabronił , ażeby przy kościele osiedlił się ksiądz katolicki , mimo iż osadnicy o to prosili . Założyciel i pierwszy sołtys Podwilka Feliks Wilczek w roku 1585 postawił wraz z osadnikami drewniany kościółek i prosił Jerzego Thurzo , ażeby zezwolił na osiedlenie księdza katolickiego .

Sołtys dał prezent szlachcicowi w postaci rzeźby z soli , szlachcic prezent przyjął lecz na osiedlenie księdza katolickiego nie zezwolił .

     Po śmierci sołtysa podwilczański kościółek został przydzielony do księdza luterańskiego w Jabłonce . W tym czasie zamieszkiwały w Podwilku tylko trzy osoby wyznania luterańskiego . Koło każdego kościoła na Orawie za władzy Jerzego Thurzy zamieszkiwali księża wiary luterańskiej /Welićna , Sedlacka Dubowa , Kubin , Twardoszyn , Trstena , Namestowo i Jabłonka / .   

     Thurzo rządził taką zasadą „czyje jest państwo , tego jest nabożeństwo ” ,

to znaczy , że jeżeli szlachcic jest luteranem , to wszyscy jego poddani muszą być luteranami . Osadnicy na Górnej Orawie nie wyrażali zgody na te nakazy i nie chcieli się wyrzec wyznania rzymsko-katolickiego . Potajemnie przychodzili do domów katolików na modlitwy . We wsi Podwilk pod wysoką i dobrze rozgałęzioną lipą zbierali się katolicy , wspólnie się modlili i śpiewali pobożne pieśni . Sołtys z Podszkla Wilczek przemawiał do wiernych i napominał ludność o jedności wiary katolickiej i wierności wobec cesarza , który był katolikiem .1

Na polskiej granicy chrzczono dzieci i śluby dawali polscy katoliccy księża .

Po wsiach na Orawie znajdowali się świeccy mężczyźni , którzy posiadali zezwolenie od władz kościelnych z Polski na wykonanie posługi jak chrzest , związek małżeński i pogrzeby . W Podwilku wymienioną posługę wykonywał

Jan Talarowicz .2 Tajnemu księdzu lub „licencjatom” urzędnicy z Zamku ogłosili karę śmierci , jeśli zostaną schwytani podczas wykonywania posługi kapłańskiej .

     Po śmierci Jerzego Thurzo w roku 1616 ataki na katolicyzm na Orawie trwały w dalszym ciągu . Do terroryzowania katolików urzędnicy z Zamku ściągnęli zbójników , których w tym czasie na pograniczu było dość dużo .

Najbardziej znanym zbójnikiem był Maciej Klinowski , który prześladował katolików . Rejonem jego działania była cała Górna Orawa . W każdej wsi

posiadał swoich ludzi - donosicieli .

     Cesarz z Wiednia nie był w stanie zabezpieczyć swobody wyznania wiary katolickiej na Orawie mimo , iż go o to ludność prosiła .Szlachcic Orawy wraz ze wszystkimi urzędnikami z Zamku był powiązany z powstaniem przeciw cesarzowi , które na Słowacji prowadzili szlachcice z Siedmiogrodu wiary  luterańskiej : Boczkay 1604 , Bathlem 1617 , Rakoczy 1641 , Thököły 1681,Fr. Rakoczy 1703 – 1711 .                         

     W roku 1645 przybył na Orawę za zgoda cesarza Ferdynanda III , a mianowany przez ostrzychomskiego arcybiskupa ks. Jan Szczechowicz z Ratułowa „ prepośt vo Valco ” jako proboszcz wszystkich katolików na Orawie z godnością Archidiakona . Najpierw osiedlił się w Ćimchowej , tam postawił kościół drewniany i stąd wykonywał swoją misjonarską pracę na Orawie .

Urzędnicy z Zamku prześladowali i karali więzieniem tych , którzy przyjmowali ks. Szczechowicza na jego misyjnych drogach . Karali również i tych ludzi , którzy zwoływali wierzących do kościoła , gdy przybył ks. Szczechowicz .

     W roku 1648 katolicy wysłali skargę do cesarza przeciwko urzędnikom z Zamku . Skarga dotyczyła znęcania i prześladowania katolików na Orawie .

Cesarz wysłał swoich urzędników na Orawę do zbadania wniesionej skargi .

Gdy cesarska komisja odeszła z Orawy , urzędnicy jeszcze bardziej mścili się na tych katolikach , którzy przed komisją prawdę mówili .

W roku 1651 ks. Szczechowicz przeprowadził się z Ćimchowej do Orawki i postawił w Orawce kościół z drzewa ./Parcele pod budowę kościoła kupił za 20 imperiałów od osadnika Jana Teslaka / I tu na Orawie wykonywał swoją katolicką posługę do śmierci , zmarł 25 maja 1659 r.

Następcą został ks. Wojciech Borowicz , który przybył z parafii Rabćice .

     Ataki na katolików w dalszym ciągu nie ustawały . Zbójnik Maciej Klinowski ze swoją bandą był finansowany przez urzędników z Zamku .

Skargi od ludności do cesarza rosły . Sędzia z sądu krajowego Franciszek Nadaśki wysłał pismo do kurii śpiskiej o dokładne zbadanie skarg ludności dotyczące szantażowania katolików na Orawie . Biskup Jan Pólfawy upoważnił do przeprowadzenia wyjaśnienia skarg ks. Kanonika Marcina Szolczanego .

W skład komisji weszli : ks. Wojciech Zagorski  wice archidiakon proboszcz katolików na Orawie , oraz Andrzej Plathy katolicki szlachcic z Ćimchowej .

     Przesłuchanie rozpoczęło się 2 sierpnia 1659 roku we wsi Podszkle , a dotyczyło problemów wiary katolickiej we wszystkich górno – orawskich wsiach . Zostali powołani świadkowie z poszczególnych wsi . Protokół brzmiał:

Przesłuchanie katolików i luteranów w poszczególnych wsiach Górnej Orawy .

Protokół obejmował 29 stron dużego rozmiaru 3

     Zeznaje Stanisław Wilczek lat 30 jako pierwszy świadek . Świadek powołany przed komisją złożył przysięgę o prawdę w zeznaniu . Wypowiedział się , że w Podwilku jest 18 ról i 2 role sołeckie oraz sołtystwo . Wyjaśnił ilu katolików i luteranów jest zamieszkałych na roli . Wszystko co zeznał zostało dokładnie zapisane .

 

I rola Bosakowa :Gaspar i Sebastian Bosak , Albert Opaćak , Andrzej Zwolenski

                            Cała rola ma ogółem – 45 katolików .

II rola Ostrożowa : Adam Kozak , Baltazar Śmerdzigęba , na całej roli jest

                               zamieszkałych 32 katolików .

III rola Kozakowa : Maciej Ptaćnik , Błażej Wojtyczak , Jan Ostroś ,

                                na całej roli zamieszkałych jest 38 katolików.

IV rola Zelowa : Klement i Albert Gorćak , Jakub Zel .

                            na całej roli 44 katolików .   

V rola Lebedowa : Maciej Bosak , Albert Ćibrićak , Jan Mastela , Albert Lebeda

                               na całej roli 44 katolików .

VI rola Sworakowa : Szymon Kralik , Jerzy Śurowćak , Jerzy Szczechurak ,

                                  na całej roli 32 katolików i 2 luternanów .

VII rola Brandysowa : Jan Wojciak , Albert Pita , Albet Swiaz ,Wojciech Stary

                                     na całej roli 41 katolików i 1 luteranin .

VIII rola Zachariaśowa : Adam Madajćik , Marcin Zacharides , Jan Jeleń ,

                                       Albert Bahlik , Andrzej Muka .

                                       na całej roli zamieszkałych 41 katolików i 1 luteranin .

IX rola Pytlowa : Stanisław Krociak , Andrzej Krencel , Maciej Pytliciek ,

                            Melior Pytel , na całej roli 54 katolików.

X rola Śiśkowa : Albert Jaćosty , Adam Lebiedak , Maciej Oprchalik ,

                            Stanisław Galuszowski

                           na całej roli 43 katolików i 1 luteranin .

XI rola Warzelowa : Michał Zuzaćek , Stanisław Kozaćek , Wawrzyniec Warzel

                                 na całej roli 34 katolików .

XII rola Makuchowa : Adam , Jan , Jakub Makuśak , na całej roli jest 36

                                      katolików .

XIII rola Kerpćakowa : Michał i Szymon Krpćak , na roli 34 katolików.

XIV rola Banasowa : Benedyk Bahćak , Marcin Zabolik , Szymon Bogdal ,

                                  Błażej Kobylicki , na całej roli 56 katolików .

XV rola Wenćerskeho : Tomasz Wenćerski , Gaśpar Braniciak ,na całej roli

                                       40 katolików .

XVI rola Kozakowa : Albert Kozak , młodszy i starszy , Marcin Kłoćak

                                   na roli 24 katolików .

XVII rola Wanćowska : Michał Balisak , Marcin Gondek , Tomasz Wilczek

                                       na roli 29 katolików .

XVIII rola Trzopowa : Melior Lichosyt , Marcin Titson ,Franciszek Wilczek

                                     Sebastian Jarzo-luteranin , Maciej Oprchalik ,

                                     na roli 32 katolików i 1 luteranin .

XIX rola Sołtystwo : Tomasz , Jan Malec , Albert Krenzelik , Błażej Kulak ,

                                   Marcin Sieprawski , Albert Wratias , Stanisław Głusiak ,

                                   na roli 52 katolików i 3 luteranów .

Na sołtyskich rolach : Mikołaj , Stanisław , Tomasz , Maciej Wilczkowie ,

                                    Stanisław Mozdelak , Daniel Strzenicki

                                   na całej roli 176 katolików i 1 luteranin .

Na roli farskiej : Walerian Stec – 12 katolików, Szymon Śmik – 10 katolików .

W szkole : Marcin Bondićek , Melchior Jantołek – 6 katolików , 2 luteranów .

 

W Podwilku zamieszkałych ogółem 779 katolików i 12 luteranów .

 

 

     W tym czasie dokonano ponownego przesłuchania świadków na okoliczność:

Punkt 1. Kto remontuje w Podwilku kościół , plebanię i szkołę ?

Punkt 2. Jakiego wyznania są nabożeństwa w kościele w Podwilku ?

Punkt 3. Ilu osadników jest wyznania , którzy wzmocnili kościół i korzystają z    

              niego , a ilu jest osadników , którzy są wyrzuceni z użytkowania

              kościoła ?

 

     Pierwszy świadek :Stanisław Wilczek zeznał do punktu 1 .

     My katolicy wsi Podwilk , również katolicy z Podsarnia , Harkabuza , Bukowiny – Podszkla , wszyscy wspólnie remontujemy kościół , plebanię i szkołę .Postaraliśmy się o nowy ołtarz i ławki . Usunęliśmy zepsute drzewo w kościele i włożyliśmy zdrowe , podmurowaliśmy fundament .Własną pracą i za nasze pieniądze postawiliśmy plebanię wraz z przyległymi budynkami gospodarczymi . Robotników , rzemieślników , cieśli , murarzy i malarzy żywiliśmy , utrzymywaliśmy i za pracę zapłaciliśmy .

     Do punktu 2 świadek wypowiedział się ,że kościół w Podwilku jest rządzony przez księdza luterańskiego z Jabłonki , który nie zezwala na odprawianie katolickiego nabożeństwa .

     Do punktu 3 pierwszy świadek odpowiadał :

Tu w osadzie Podwilk są tylko dwie luterańskie rodziny , a to Maciej Madejćik i

Sebastian Darmo ze swoimi członkami rodziny . Trzecia rodzina w sołtystwie to rodzina Dawida Strzezenickiego , który przyszedł do naszego sołectwa i wziął za małżonkę wdowę po moim stryju , która jest wiary katolickiej . W tutejszej osadzie znajdują się luterańskie osoby , które przebywają tu służbowo . To już mówiłem w poprzednim przesłuchaniu . Wszyscy osadnicy zamieszkali w naszej wsi są katolikami i są wyłączeni z użytkowania kościoła . Ilość katolików jest znana z poprzedniego przesłuchania .

     Drugi , trzeci i czwarty świadek :Tomasz i Mateusz Wilczek oraz Stanisław Mozdelak lat 36 obywatele osady Podwilk i całe społeczeństwo tej wsi , głosuje za zeznaniem pierwszego świadka .

     Piąty świadek : Melchior Sarna lat 80 , sołtys osady Podsarnie zaprzysiężony co do mówienia prawdy , zeznaje z całym swoim społeczeństwem co do pierwszego i drugiego punktu tak jak zeznał pierwszy świadek . Do punktu 3 :

     We wsi , w której sprawuję władzę są dwaj ojcowie rodzin , a to Błażej Strecen i Szymon Werbu , którzy uważają się za luteranów . Poza wymienionymi nie ma ludzi wiary luterańskiej , którzy mogliby odwiedzić nasz kościół . Wszyscy katolicy są wyrzuceni z użytkowania kościoła . W osadzie Podsarnie na ośmiu rolach i w sołectwie żyje 359 katolików i tylko dwóch luteranów .    

     Szósty świadek : Stanisław Arkabuz lat 40 sołtys osady Harkabuz zaprzysiężony co do mówienia prawdy .

     Co do pierwszego i drugiego punktu całkowicie się zgadzam ze świadkiem pierwszym . Do 3 punktu oświadczam , że w mojej wsi nie ma żadnego luteranina . W dalszym ciągu zeznaję , że wszyscy katolicy z mojej wsi są wyrzuceni z użytkowania kościoła . Takie same zeznanie złożyłem w poprzednim przesłuchaniu . We wsi Harkabuz żyje 282 katolików , a luteranów nie ma. 

     Siódmy świadek : Walenty Bukowiński lat 80 sołtys osady Bukowina złożył przysięgę co do mówienia prawdy i zeznał :

     Przypomina mi się , gdy śp. Feliks Wilczek , katolik , sołtys wsi Podwilk dużym nakładem sił i wydatkami zbudował kościół , który obecnie jest remontowany przez katolików . Za czasów Jerzego Thurzo , pana szlachcica Zamku Orawa , sołtys i wszyscy katolicy należący do tego kościoła bardzo prosili i dwie duże skały polskiej soli darowali , ażeby szlachcic zezwolił na osiedlenie katolickiego księdza . Po śmierci Feliksa Wilczka wymieniony kościół jest oddany luterańskiemu proboszczowi z Jabłonki , jako filialny kościół i posiada go w swojej mocy . Luteranie nie przeprowadzają żadnego remontu w naszym kościele . My katolicy kupiliśmy ławki , ja posiadam swoją własną ławkę.  Wyremontowaliśmy dach na kościele i postaraliśmy się o nowy ołtarz . Plebanię w porządku utrzymujemy .

     Ósmy świadek : Stanisław Bukowiński lat 36 , sołtys wsi Podszkle złożył przysięgę i zeznał za swoją wieś . Do punktu 1 i 2 zgadza się ze świadkiem pierwszym .

     Do punktu 3 zeznaję tak jak szósty świadek , że pan Zamku wiedział , że należący do tego kościoła są katolikami , a jednak wydał zarządzenie i oddał nasz kościół proboszczowi luterańskiemu z Jabłonki . My katolicy chcemy stwierdzić w jaki sposób jest użytkowany nasz kościół . Stwierdziliśmy , że schody do cmentarza są ogrodzone żerdziami . Przedostaliśmy się z trudem ku bramie cmentarza . Pokonaliśmy następne ogrodzenie i dostaliśmy się na cmentarz . Cmentarz koło kościoła zamienił się w łąkę . Nie było tam żadnej ludzkiej stopy , tylko chodnik wydeptany jednym człowiekiem , do bocznej ściany kościoła , gdzie wisiał powróz od małego dzwonu , którym dzwonił nauczyciel niewiadomo na co . Nie spotkaliśmy żadnych świeżych grobów , gdyż luteranów tutaj nie ma . katolicy są pochowani z wielkim trudem w Orawce na katolickim cmentarzu .

W dalszym ciągu świadek zeznawał , że

      koło kościoła często bywały procesje , lecz teraz teren porośnięty jest tam trawą / zarośnięta krówskim łajnem/ . do kościoła nie mogliśmy wstąpić , gdyż klucze posiadał luterański proboszcz z Jabłonki .

 

     Po zakończeniu przesłuchania / pod względem nabożeństwa / komisja wysłana przez króla odeszła , a urzędnicy z Zamku zaczęli mścić się na wszystkich , którzy złożyli skargę . Poszczególnych sołtysów rozkazali doprowadzić na Zamek , tam ich powiązali , zamknęli do więzienia , nie patrząc na to , że znajdują się staruszkowie 80 letni , Walenty Bukowski i Melior Sarna . Przeciwko katolikom na Orawie w tym czasie najbardziej surowo występował prowizor Zamku Jan Guzić , oraz Jan Rokicki i Jeremiaś Porubski . Pod koniec XVII stulecia sława Thurzoniów gasła , a władza upadała , gdyż wojsko cesarza odnosiło sukcesy nad luteranami . Ostatnia klęska luteranów to rok 1708 koło Trenćina .Luteranów prowadzili do walki siedmiogrodzcy szlachcice . Dla katolików na Orawie nadszedł czas wolności . W późniejszym czasie ci         21 luteranie, którzy z przymusu zostali luteranami , wrócili z powrotem do wiary katolickiej.

Nieduża część południowej Orawy pozostała w protestantyzmie . Są to wsie Parnica , Welićna i Dolny Kubin . 1  

 

                      1.Wspomina orawski historyk Józef Kohut w Gazecie Katolickiej                                     

                         z roku 1889 , ć.12 , strona 92-93 .

                      2. Jak powyżej .

                      3. Przetłumaczone z łacińskiego protokołu , którego oryginał

                          znajduje się w archiwum Kurii Biskupiej w Spiskiej Kapitule

                          ćisło 1628 , fol. 62a-93a na 30 stronach w Państwowym

                          Archiwum w Lewoći . Odpis z łaciny publikuje Wł.Semkiewicz

                          w książce „ Materiały źródłowe II” strona 223-310 .